1. Hava kirliliği birçok farklı şekilde ortaya çıkabilir

Hava kirliliğinin iki ana türü vardır: iç mekândaki ve dış mekândaki hava kirliliği. İç mekân hava kirliliğinin başlıca nedeni, dünya genelinde milyarlarca insan tarafından yemek pişirmek için kullanılan odun, kömür, hayvan gübresi ve diğer “katı yakıtlar”ın yakılmasıdır. Bu yakıtlar ateşe verildiğinde ince partiküllü madde olarak bilinen mikroskobik toz zerrecikleri, is ve siyah karbon salınımı yaparlar. 

Dış mekân hava kirliliği, fabrikalar, motorlu taşıtlar, hatta orman yangınları ve toz fırtınaları da dâhil olmak üzere çeşitli sebeplerden kaynaklanmaktadır. Uzmanlar, en endişe verici kirleticilerin şunlar olduğunu söylüyor:

• PM 10 (Partikül Madde) ve PM 2.5, genellikle fosil yakıtların yakılmasından kaynaklanan iki tür ince partikül maddedir;
• Karbon monoksit, genellikle odun, gazyağı ve kömürün yanmasından kaynaklanan kokusuz bir gaz;
• Yer seviyesindeki ozon, güneş ışığının belirli gazlarla etkileşime girmesi sonucu oluşan dumanlı hava kirliliğinin başlıca bileşenlerinden biridir; 
• Azot dioksit, kükürt dioksit ise fosil yakıt yakan fabrikalar  ve motorlu taşıtlar tarafından sıklıkla üretilen kirleticilerdir.

2. Hava kirliliği her yerde

Dünya Sağlık Örgütü’ne göre dünya nüfusunun %99’u kirli hava solumaktadır.

3. Hava kirliliği insan sağlığını çok kötü etkiliyor

PM10 olarak da bilinen, boyut olarak 10 mikrondan (milimetrenin binde biri) daha küçük olan partiküller akciğerin derinliklerine nüfuz edebilir, iltihaba sebep olabilir ve solunum yolunun iç yüzeyine zarar verebilir. Bu partiküller vücuttaki kan dolaşımına girebilecek kadar küçük olup, bütün organları etkileyebilirler. Hava kirliliği zatürre, kalp hastalığı, inme, akciğer kanseri ve ölü doğumlar da dahil olmak üzere bir dizi ciddi sağlık sorunuyla ilişkilendirilmiştir.

4. Hava kirliliği ölümcül olabilir

Kar amacı gütmeyen Health Effects Enstitüsü’nün yaptığı araştırmaya göre, 2021 yılında hava kirliliği 8,1 milyondan fazla erken ölüme yol açtı. Bu, dünya genelindeki ölümlerin sekizde birinden fazlasına denk geliyor. Ölümlerin 700.000’den fazlası beş yaşın altındaki çocuklarda meydana geldi. 

5. Hava kirliliği spor gibi popüler hobileri imkansız hale getirebilir 

Hava kirliliği, Kanada’dan Hindistan’a kadar her yerde büyük spor etkinliklerini tehlikeye atıyor. PM 2.5 gibi kirleticilerin yükselen seviyeleri oyuncular için risk oluşturuyor. Bu durum kısmen de olsa atletizm müsabakalarını düzenleyen Dünya Atletizm Federasyonu da dahil olmak üzere spor yönetim organlarının daha temiz hava için yapılan çalışmalara katılmasına yol açtı. Özellikle koşucular için risk oluşturan kötü hava kalitesini tespit etmek amacıyla stadyumların çevresine hava kalitesi sensörleri yerleştirildi. 

6. Hava kirliliği iklim krizini besliyor

İnsanları hasta eden maddelerin birçoğu aynı zamanda Dünya yüzeyine yakın bölgelerde ısıyı hapsederek iklim değişikliğini körüklüyor. Hatta araştırmalar metan ve siyah karbonu da içeren bu sözde süper kirleticilerin, bugüne kadarki küresel ısınmanın büyük bir bölümünden sorumlu olduğunu gösteriyor.

7. Hava kirliliğini azaltmak hayat kurtarabilir ve Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerine (SKH) ulaşılmasına yardımcı olabilir

Bu 17 hedef, daha iyi bir gelecek için insanlığın yol haritasıdır ve birçoğu hava kirliliğini azaltmaya dayanmaktadır. Havadaki toksinlerin kontrol altına alınması halk sağlığının iyileştirilmesine yardımcı olabilir (Sürdürülebilir Kalkınma Hedefi 3). Ayrıca, işçilerin daha verimli olmalarını sağlayarak ve iş günü kayıplarını azaltarak yoksullukla mücadeleye de katkıda bulunabilir (SKH 1). Bu durum eşitsizliklerin azaltılmasına yardımcı olabilir (SKH 10), çünkü çocuklar ve yaşlılar da dahil olmak üzere savunmasız gruplar kirli havadan en çok etkilenenlerdir. Hava kirliliğiyle mücadele, açlıkla mücadeleye bile yardımcı olabilir (SKH 2). Havada sıkça bulunan kirletici madde olan yer seviyesi ozon, bitkilerin büyümesini engeller.

8. Hava kirliliğine son vermek uluslararası işbirliğini gerektirir

Hava kirleticileri sınırları aşabilir, ozon ve bazı partikül madde türleri kaynaklarından yüzlerce hatta binlerce kilometre uzağa radyasyon yayabilir. Bu nedenle uzmanlar, hava kirliliğiyle geniş çapta mücadele etmenin tek yolunun ülkelerin bilgi paylaşımı yapması, stratejilerini uyumlu hale getirmesi ve kaynaklarını birbirleriyle ortaklık kurarak seferber etmesi olduğunu söylüyor.

9. Hava kirliliği önlenebilir

Hava kirliliği birçok farklı biçimde ortaya çıktığı için, her duruma uygun tek bir çözüm yoktur. Ancak şehirlerin ve ülkelerin bu sorunu ele almaya başlamak için yapabileceği bazı basit ve maliyeti düşük önlemler bulunmaktadır. Bunlar:

• Veriye dayalı politikaları ve erken uyarı sistemlerini desteklemek için güçlü hava kirliliği izleme sistemleri kurmak;

• İnsan sağlığını korumaya yönelik kararlar almak için küresel verilerden ve güvenilir bilimsel bilgilerden yararlanmak;

• Gerçek zamanlı hava kalitesi verilerini kamuoyuyla anlaşılması kolay bir şekilde paylaşmak;

• Kanunlar ve yönetmelikler yoluyla belli kirlilik kaynaklarından kaynaklanan emisyonları sınırlandırmak;

• Hava kirliliğini ele almanın ekonomik faydalarını planlamak (bu faydalar genellikle maliyetlerden çok daha fazladır);

• Hava kirliliğiyle mücadele etmek üzere tasarlanmış kurumları güçlendirmek.

Steven Stone, işletmelerin ve bireylerin de hava kirliliğine karşı mücadelede önemli bir rol oynadığını söylüyor. 

Stone, “Eğer temiz hava yarışını kazanacaksak, herkesin birlik içinde çalışması gerekecek,’’ diyor. 

Dünya Bankası’nın son raporuna göre ısıtma, pişirme, ulaşım, tarım ve atık sektörlerini hedef alan entegre politikalar küresel olarak tehlikeli derecede yüksek hava kirliliğine maruz kalan insan sayısını düşürebilir.

10. Birleşmiş Milletler hava kirliliğine müdahale etmek için çok çalışıyor

Kaynak: United Nations Environment Programme (UNEP) 

https://www.unep.org/news-and-stories/story/10-things-you-should-know-about-air-pollution

Çevirmen: Ayşegül Köklü